{"id":39850,"date":"2024-03-18T14:07:26","date_gmt":"2024-03-18T14:07:26","guid":{"rendered":"https:\/\/www.wcia.org.uk\/?page_id=39850"},"modified":"2026-03-03T16:28:46","modified_gmt":"2026-03-03T16:28:46","slug":"undeb-cynghrair-y-cenhedloedd-cymru-wlnu-1918-1946","status":"publish","type":"page","link":"https:\/\/cymru.global\/cy\/ein-gwaith\/treftadaeth-heddwch\/undeb-cynghrair-y-cenhedloedd-cymru-wlnu-1918-1946\/","title":{"rendered":"Undeb Cynghrair y Cenhedloedd Cymru (WLNU), 1918-1946"},"content":{"rendered":"
\n
\n
David Davies, Sylfaenydd WLNU<\/a><\/div>\n<\/div>\n\n
\n
Gwilym Davies, Cyfarwyddwr Sefydlu WLNU<\/a><\/div>\n<\/div><\/div>\n<\/div>\n\n
\n

Yn rhagflaenydd y sefydliad sydd yn cael ei adnabod heddiw fel Canolfan Materion Rhyngwladol Cymru (WCIA), sefydlwyd Undeb Cynghrair y Cenhedloedd Cymru (WLNU) yn dilyn y Rhyfel Byd Cyntaf, i gefnogi pobl ar draws Cymru i ymgyrchu dros Heddwch a Chydweithredu Rhyngwladol. O Gaerdydd i Gaernarfon, Dinbych i Ddinbych-y-pysgod, roedd yr WLNU yn rhan o ffabrig y rhan fwyaf o gymunedau Cymru drwy’r cyfnod rhwng rhyfeloedd, gyda 1,014 o grwpiau cymunedol a 61,262 o aelodau <\/strong>yn cymryd rhan actif yng ngweithgareddau ymgyrchu’r Gynghrair. Arwyddodd 390,296 o bobl<\/strong> Ddeiseb Heddwch Menywod Cymru 1923<\/a> i America; pleidleisiodd<\/strong> 1,025,040 <\/strong>ym Mhleidlais Heddwch 1935<\/a> a drefnwyd gan WLNU; mae Neges Heddwch ac Ewyllys Da Ieuenctid<\/a> WLNU yn parhau trwy Urdd Gobaith Cymru hyd heddiw (bydd yn dathlu ei chanmlwyddiant yn 2022); ac mae\u2019r Deml Heddwch<\/a>, a agorwyd ym mis Tachwedd 1938 fel pencadlys ‘sy’n addas i un o fudiadau amlycaf Cymru’, yn parhau \u00e2 chenhadaeth WLNU heddiw trwy waith dysgu, gweithredu byd-eang a phartneriaethau byd-eang WCIA.<\/p>\n<\/div>\n\n

\n

Sefydlu WLNU:<\/strong>\u00a0Wedi’i gynnig i ddechrau gan y sylfaenydd David Davies yn Eisteddfod Genedlaethol Awst 1918\u00a0<\/strong>yng Nghastell-nedd, dechreuodd yr WLNU fywyd fel ‘pwyllgor rhanbarthol’ o’r Gynghrair Brydeinig, a drefnodd gynhadledd gyntaf Cynghrair Cymru yn Llandrindod ar 25 Mai 1920.\u00a0 <\/strong>Fodd bynnag, methodd y trefniant hwn o Lundain i ‘ymateb i’r sialens’ ar gyfer cymunedau Cymru ac ar\u00a010 Ionawr 1922<\/strong>\u00a0(yr 2il ben-blwydd ers i\u2019r Gynghrair eistedd am y tro cyntaf yng Ngenefa), fe wnaeth sylfaenwyr\u00a0WLNU, David Davies<\/a>\u00a0a’r\u00a0Parch Gwilym Davies<\/a> gyfarfod ym Mhlas Dinam, Llandinam (Powys) i\u00a0ffurfio ymgyrch<\/a><\/u>\u00a0a fyddai, yn ei eiriau ef, yn\u00a0\u201cmobilise the people of Gwalia\u2026 every man, woman and child for peace\u201d.<\/em>\u00a0Cymeradwywyd eu cynigion \u2013 i greu corff cenedlaethol Cymreig lled-annibynnol, sy’n gysylltiedig \u00e2’r Gynghrair Brydeinig, ond sy’n ymgymryd \u00e2’i ymgyrchoedd cyflenwol ei hun \u2013 mewn cyfarfod o Bwyllgor Cynghrair Cymru ar\u00a031 Ionawr 1922\u00a0<\/strong>yn yr Amwythig; lle addawodd\u00a0David Davies, yn ei eiriau ef, i\u201cto endow the Union with funds\u2026 to ensure its permanence.\u201d<\/em>\u00a0\u00a0<\/em>Penodwyd Gwilym Davies yn Gyfarwyddwr Anrhydeddus, gan gymryd gofal o swyddfa LlGC Cymru yn ystod wythnos gyntaf mis Chwefror (gweler\u00a0Adroddiad y Cyfarwyddwyr Anrhydeddus, Ebrill 1922<\/a><\/u>), ac yn\u00a0ystod Pasg 1922<\/strong>\u00a0yn Llandrindod, cynhaliwyd cynhadledd genedlaethol gyntaf Undeb Cynghrair y Cenhedloedd Cymru.<\/a> <\/p>\n<\/div>\n\n

\n

Mae mynedfa’r Gogledd yn\u00a0Nheml Heddwch ac Iechyd<\/a> Cymru, yn falch o fod yn gartref i flwch llythyrau WLNU, sy’n ein hatgoffa o’r sefydliad a fu unwaith yn rhan o ffabrig pob cymuned Gymreig: gan hyrwyddo gobeithion a breuddwydion cenhedlaeth o fyd heb ryfel.<\/p>\n<\/div>\n\n

\n
\"\"
Blwch llythyrau WLoNU yn y Deml Heddwch heddiw <\/figcaption><\/figure>\n<\/div>\n\n
\n

Ymgyrchoedd Heddwch Rhwng Rhyfeloedd WLNU<\/strong><\/h3>\n<\/div>\n\n
\n
\"\"
Adroddiad Undeb Cynghrair y Cenhedloedd Cymru, 1927 \u2013 sydd bellach wedi’i atgynhyrchu fel lliain, yn hongian yn ‘Neuadd y Cenhedloedd’ y Deml<\/figcaption><\/figure>\n<\/div><\/div>\n\n
\n

O dan arweiniad\u00a0trefnydd yr ymgyrch, y Parch Gwilym Davies\u00a0a’r Cadeirydd\u00a0Annie Hughes-Griffiths<\/a>, a chyda chefnogaeth\u00a0ariannol David Davies o Landinam\u00a0a’i chwiorydd Gwendoline a Margaret (a gefnogodd weithgareddau addysg heddwch ac a ariannodd swyddfeydd yr Undeb), aeth yr WLNU trwy’r 1920au a’r 1930au ar drywydd ymgyrchoedd heddwch rhyngwladol proffil uchel, a ysgogodd poblogaeth Cymru o blaid rhyngwladoldeb, gyda’r nod o\u00a0gryfhau sefydliadau o gydweithredu\u00a0byd-eang <\/strong>fel Cynghrair y Cenhedloedd, y Sefydliad Llafur Rhyngwladol, ac eraill.<\/p>\n<\/div>\n\n

\n

Roedd ffocws arbennig o gryf ar drosoli\u00a0cysylltiadau Cymru ag America<\/strong>\u00a0drwy’r diaspora ‘Cymry Americanaidd’ \u2013\u00a0Deiseb Heddwch Menywod Cymru<\/a> 1923 i America, Cofeb Arweinwyr Ffydd 1925,\u00a0ymgyrch Cytundeb\u00a0Kellogg<\/a> 1928 \u2013 ac fe wnaeth Arlywydd yr Unol Daleithiau, Roosevelt, a’r\u00a0Prif Ustus Evan Hughes, annerch seremoni agoriadol Teml Heddwch\u00a0Cymru ym 1938<\/a>.<\/p>\n<\/div>\n\n

\n

Edrychwch ar erthyglau nodwedd Heddychwyr<\/strong>:<\/p>\n<\/div>\n\n

\n