{"id":6902,"date":"2020-03-06T16:31:35","date_gmt":"2020-03-06T16:31:35","guid":{"rendered":"https:\/\/www.wcia.org.uk\/?page_id=6902"},"modified":"2026-03-03T16:34:36","modified_gmt":"2026-03-03T16:34:36","slug":"david-davies-75-tad-rhyngwladol-y-deml-heddwch","status":"publish","type":"page","link":"https:\/\/cymru.global\/cy\/ein-gwaith\/treftadaeth-heddwch\/david-davies-75-tad-rhyngwladol-y-deml-heddwch\/","title":{"rendered":"David Davies 75: \u2018Tad\u2019 Rhyngwladol y Deml Heddwch"},"content":{"rendered":"

Mehefin 12, 2019<\/a> Craig Owen<\/a> 4 o<\/a> Sylwadau<\/p>\n

Gan Craig Owen, Pennaeth Cymru dros Heddwch, WCIA<\/em><\/strong><\/p>\n

Ar 16 Mehefin 2019 \u2013 sef Sul y Tadau yn addas iawn \u2013 fe fydd hi\u2019n 75 mlynedd i\u2019r diwrnod ers y bu\u2019r Arglwydd David Davies o Landinam (1880-1944), tad a sefydlydd Teml Heddwch ac Iechyd Cymru<\/a>, farw.<\/p>\n

Yn feddyliwr blaenllaw mewn rhyng-genedlaetholdeb Cymreig<\/strong>, a adawodd ei farc ar y genedl mewn nifer o ffyrdd, bu farw ychydig fisoedd cyn diwedd y Rhyfel Byd y bu’n ymgyrchu i’w osgoi, ac ar drothwy creu’r Cenhedloedd Unedig yr oedd wedi gweithio tuag ato am 25 mlynedd.<\/p>\n

\"\"<\/p>\n

Etifeddiaeth David Davies<\/strong><\/h4>\n

Mae David Davies yn ffigwr chwedlonol i genedlaethau lawer sydd wedi gweithio, cwrdd, ymgyrchu a gwirfoddoli yn y Deml Heddwch ac Iechyd yng Nghaerdydd ers iddi agor ym 1938. Mae ei enw hefyd yn anfarwoli creadigaeth Sefydliad Coffa David Davies<\/a>, sy’n cael ei gadw yn yr Adran Gwleidyddiaeth Ryngwladol Gyntaf<\/a> yn y byd, a sefydlodd ym Mhrifysgol Aberystwyth yn 1919 \u2013 sydd yn dathlu ei chanmlwyddiant eleni \u2013 ac yng Nghymrodoriaeth Ymchwil David Davies Llandinam<\/a> yn LSE. Ym 1910, sefydlodd Gymdeithas Goffa Genedlaethol Cymru<\/a> (Brenin Edward VII), gyda’r nod o ddileu twbercwlosis a hybu iechyd y cyhoedd<\/a>. Daeth yn un o gyrff sefydlu Gwasanaeth Iechyd Gwladol Cymru<\/a> (GIG) ym 1946-48 \u2013 oedd yn gweithredu o’r Deml Heddwch ac Iechyd. Roedd David Davies yn allweddol hefyd mewn sefydlu Cymdeithas Amaethyddol Genedlaethol Cymru<\/a> (y Sioe Frenhinol bellach) ym 1904; mewn sefydlu\u2019r Yswiriant Gwladol<\/a> gyda David Lloyd George ym 1911, ac mewn sefydlu Cymdeithas Newydd y Gymanwlad ym 1932.<\/p>\n

Mae miloedd o bobl ifanc yn parhau i gymryd rhan yng Nghlybiau Bechgyn a Merched Cymru<\/a>, a sefydlodd ym 1928. Mae ei gartref, Plas Dinam<\/a>, yn dal i gadw gwyliadwriaeth dros Afon Hafren yn Llandinam ym Mhowys, ar draws y dyffryn o gartref ei daid sef Broneirion<\/a>, sef pencadlys GirlGuiding Cymru<\/a> erbyn hyn. Mae cyn-gartref ei chwiorydd yn Neuadd Gregynog<\/a>, canolfan ar gyfer y celfyddydau<\/a> a’r wasg argraffu<\/a> ers 1922, ac encil Prifysgol Cymru o 1963-2013, sydd bellach yng ngofal Ymddiriedolaeth Gregynog<\/a>. Y tu hwnt i Gymru, mae syniadau rhyngwladol David Davies yn parhau i fyw ymlaen yn y Cenhedloedd Unedig, y Gymanwlad ac yn yr Undeb Ewropeaidd. Mae Llu Cadw Heddwch y Cenhedloedd Unedig a Chyngor Diogelwch y Cenhedloedd Unedig, i enwi ond dau sefydliad, wedi’u seilio’n uniongyrchol ar gynigion a hyrwyddwyd ganddo rhwng y Rhyfel Byd Cyntaf a\u2019r Ail Ryfel Byd.<\/p>\n

 <\/p>\n

\u201cLord Davies was one who stood for great ideals. He had the imagination of a poet; he saw great visions. His deep sincerity, his great generosity, his burning faith made him one of those rare beings who overcome obstacles and change the course of history.\u201d\u00a0Viscount Cecil<\/em><\/strong><\/h5>\n

 <\/p>\n

\"\"
David Davies, tua 1905 \u2013 Archifau Seneddol<\/figcaption><\/figure>\n
Pwy oedd\u00a0David Davies?<\/strong><\/h5>\n

Yn aml dan gysgod ei daid, hefyd o\u2019r enw David Davies<\/a> (1819-1890 \u2013 oedd yn cael ei adnabod fel ‘Top Sawyer ‘<\/em> ac a adeiladodd llawer o reilffyrdd, porthladdoedd a phyllau glo Cymru), ganwyd Davies i ‘deulu o ddyngarwyr ‘ ym 1880 \u2013 yn dal yn gadarn yn yr Oes Fictoraidd. Aeth David i Ysgol Merchiston<\/a> yng Nghaeredin, cyn darllen hanes yng Ngholeg Kings, Caergrawnt<\/a>. Yn Anghydffurfiwr brwd o Gymru<\/a>, gyda ‘ chwerthiniad ysgubol, heintus ‘,<\/em> teithiodd y byd yn helaeth yn ifanc, i Affrica, Asia a’r Amerig \u2013 gan dystio’n uniongyrchol Rhyfel Rwsia-Japan<\/a> ym 1904, ac yn berchen ar fferm yn Edmonton, Alberta<\/a> ( Canada). O ganlyniad, datblygodd ddiddordeb brwd mewn materion rhyngwladol, a ddaeth yn angerdd ac yn bwrpas i\u2019w fywyd.<\/strong><\/p>\n

Ym mis Ebrill 1910, priododd Amy Penman<\/a> o Lanchester, Durham, ac fe aethant ar eu mis m\u00eal i Ddwyrain Affrica. Yn drychinebus, daliodd Amy glefyd anhysbys ar y daith hon a effeithiodd ar ei hiechyd drwy gydol y rhyfel byd. Roedd ganddynt ddau o blant, Michael<\/a> (1915-1944) a Marguerite<\/a> (1917-1930). \u00a0Ym 1918, bu farw Amy; Dinistriwyd David. Sawl blwyddyn yn ddiweddarach, ym 1922, cyfarfu a phriododd Henrietta Fergusson<\/a> o Pitlochry yn Perthshire (cafodd 4 yn fwy o blant \u2013 Mary<\/a> (1923-2001), Edward<\/a> (1925-1997), Islwyn<\/a> (1926-2002), a Jean<\/a> (1929-2011)). Daeth Henrietta yn gefnogwr brwd i David a’i achosion \u2013 a pharhaodd \u00e2’i waith ar \u00f4l iddo farw.<\/p>\n

Roedd David, a gafodd ei fentora a’i gefnogi gan y gwas sifil a’r dyngarwr llwyddiannus o Gymru, Tom Jones<\/a> o 1910 ymlaen (sydd yn cael ei adnabod fel “TJ,” sy\u2019n ysgrifennydd i bedwar Prif Weinidog ac sy\u2019n cael ei ystyried un o ffigyrau gwleidyddol mwyaf dylanwadol Cymru), – ac a oedd yn cael ei alw yn \u00f4l ei lysenwau \u2018Chief\u2019<\/strong> ‘ gan ei weithwyr a \u2018Dafydd Bob Man\u2019<\/strong> gan ei gyfoeswyr gwleidyddol – yn nodweddiadol am gael “egni diddiwedd”,<\/em> am “feddwl ymhell o flaen ei amser a’i gyfoeswyr”<\/em> ac “am gynhyrchu gwaith chwech neu wyth o bobl”. <\/em>Ond y priodoleddau hyn oedd ei wendid hefyd; sylwodd Tom Jones “ei fod yn ddiamynedd pan fyddai rhywun yn mynd yn groes i\u2019w gynlluniau neu\u2019n eu gwrthwynebu; mae’r rhan fwyaf o ddynion ifanc cyfoethog yn dioddef o hyfforddiant diffygiol tebyg. Byddai deuddeng mis ar ddesg neu mewn pwll glo yn ei ieuenctid wedi ei ddysgu i weithio gydag eraill. “<\/em><\/p>\n

Cyfeiriodd y beirniaid at \u201cor-hyder, diffyg amynedd ac anoddefgarwch Davies i drafod.\u201d<\/em> O ran ei chwiorydd artistig a sensitif, Gwendoline a Margaret, gallai fod yn frawd eofn a heriol i\u2019w ‘ reoli ‘, gan iddo geisio eu tynnu mewn i’w achosion a’i brosiectau niferus. Ond cyfaddefodd Tom Jones hefyd: \u201cdim ond dyn o\u2019i haelioni a’i rym allai fod wedi goresgyn y rhwystrau o ran (ei) Gysylltiadau. Ond… roedd yn eithaf tipyn o waith ei reoli. “<\/em><\/p>\n

O ran eu cyfoeth, meddai Trevor Fishlock \u2013 awdur Bywgraffiad y chwiorydd:<\/p>\n

\u201cFor the Davieses, their fortunes were also a covenant. They understood very well the realities of the source of their inheritance, and of the human price of coal in the Rhondda. They felt indebted\u2026 and the immensity of their fortunes frightened them. They had seen their father devastated by anxiety over money\u2026\u00a0[and had heard their stepmother say]<\/em>\u00a0\u2018You would never grumble about having too little money, l if you knew what it was like to have too much.’\u201d<\/p><\/blockquote>\n

 <\/p>\n

Stori am Fywyd, Eto Wedi\u2019i Hadrodd yn Rhannol?<\/strong><\/h5>\n

I ddyn o’r fath lwyddiannau sylweddol, cymdeithasol a gweledigaeth o\u2019r byd, mae’n syndod efallai, nad oes bywgraffiad wedi cael ei gwblhau hyd yn hyn o David Davies. Tan yn ddiweddar, cynhwyswyd ei brif bresenoldeb cyhoeddedig ym mywgraffiad E L Ellis Biography of Thomas Jones<\/a>. Mae ei gofnod Wikipedia<\/a> hyd yn oed yn rhyfeddol o brin i ddyn o’i gyflawniadau.<\/p>\n

 <\/p>\n

\"\"
Sgript o fywgraffiad yr Arglwydd David Davies Llandinam, 1953 heb ei gyhoeddi gan Syr Charles Tennyson \u2013 wedi\u2019i ddigideiddio yn https:\/\/www.peoplescollection.wales\/items\/552296<\/a><\/figcaption><\/figure>\n

Fodd bynnag, ym 1953, fe wnaeth yr awdur Syr Charles Tennyson (1879-1977) – \u0175yr y bardd llawryfog, yr Arglwydd Tennyson – ddrafftio sgript ar gyfer Bywgraffiad David Davies<\/strong>, sydd bellach wedi\u2019i ddigideiddio gan Lyfrgell Genedlaethol Cymru ac yn hygyrch i’r cyhoedd. Yn anffodus, ni chyhoeddwyd hwn erioed; fodd bynnag, defnyddiwyd dyfyniadau ar gyfer llyfryn llai a luniwyd ym 1995 gan Peter Lewis, Braslun Bywgraffyddol<\/u><\/strong> o ‘Top Sawyer’ David Davies a’r Arglwydd Davies o Landinam. (atgynhyrchwyd o Archifau\u2019r Deml Heddwch).<\/p>\n

Ym 1963 \u2013 i nodi 25 mlynedd ers agor y Deml Heddwch \u2013cynhyrchodd John Griffiths ‘One Man and His Monument ‘ <\/strong>i\u2019r BBC, sef darllediad radio yn dathlu bywyd yr Arglwydd Davies, gan gynnwys cyfweliadau gyda llawer o’r bobl yr oedd wedi gweithio gyda nhw, (a hyd yn oed y nyrs a fu’n gofalu amdano yn ei ddyddiau olaf) \u2013 adnodd amhrisiadwy ac yn gipolwg ar yr adeg \u2013 mae\u2019r sgript yn parhau i fod yn archifau\u2019r Deml Heddwch heddiw. Yn 2017, cyhoeddodd gwirfoddolwyr WCIA Maggie Smales flog yn ymateb i ‘One Man and His Monument ‘.<\/p>\n

Mae erthygl ‘ The Peacemonger ‘<\/strong> gan J Graham Jones ar gyfer y Gr\u0175p Hanes Rhyddfrydol (Gaeaf 2000) yn cynnig trosolwg rhagorol o gyflawniadau gwleidyddol a chymdeithas David Davies.<\/p>\n

Mae ‘ The Gift of Sunlight’<\/strong> gan Trevor Fishlock,<\/em> Gwasg Gomer Press, 2014 yn hunangofiant o chwiorydd David, sef Gwendoline a Margaret. Mae’r llyfr yn plethu’n hyfryd eu cyfraniad i gelfyddydau Cymru gyda hanes cymdeithasol yr oes, sydd yn cael ei ddangos gyda lluniau a chofnodion o archif y teulu – gan gynnwys llawer o adroddiadau o’u perthynas (heriol weithiau) \u00e2 David, eu brawd h\u0177n a\u2019i achosion niferus.<\/p>\n

Mae \u2018Pilgrim of Peace<\/em><\/strong>: A Life of George M Ll Davies\u2019<\/em><\/a>‘<\/em> gan Dr Jen Llewellyn, Lolfa Books, 2016 yn hunangofiant o gefnder David Davies, yr heddychwr, y Gwrthwynebydd Cydwybodol a\u2019r Seneddwr George Maitland Lloyd Davies<\/em> \u2013 y penododd David Davies yn Ysgrifennydd i oruchwylio ei elusennau ar dwbercwlosis (WNMA)<\/em> a thai (Ymddiriedolaeth Cynllunio Trefi a Thai Cymru).<\/em><\/p>\n

 <\/p>\n

Gyrfa Wleidyddol<\/strong><\/h3>\n

Yn etholiad ysgubol 1906, etholwyd David Davies yn Aelod Seneddol y Blaid Ryddfrydol dros Sir Drefaldwyn, sedd a ddaliodd nes iddo sefyll i lawr ym 1929.<\/p>\n

Fel AS anghonfensiynol, nid oedd yn hoff o weithdrefnau a manylion seneddol, a dargyfeiriai\u2019n\u00a0 rheolaidd o ‘safbwynt y blaid’ yn yr hyn yr oedd yn ei ystyried oedd o\u2019r budd gorau i bobl Cymru a materion byd-eang. Ym mis Mehefin 1918, noddodd gynhadledd genedlaethol yn Llandrindod i drafod ‘mesur o ddatganoli i Gymru ‘, – ni chafodd gefnogaeth cydweithwyr. Ym 1925 – er ei fod yn berchennog ar Gwmni Glo’r Rhondda – cefnogodd weithwyr oedd yn galw am ddiwrnod gwaith saith awr. Ymgyrchodd yn chwyrn yn erbyn yr “ysbryd drwg sy’n ymddangos fel pe bai’n plagio pob un o’r perchnogion glo” <\/em>a diffyg cymodi’r Llywodraeth yngl\u0177n \u00e2 Chomisiwn Mwyngloddio Samuel, gan geisio cynnwys y Sefydliad Llafur Rhyngwladol wrth osgoi’r hyn a ddaeth yn Streic gyffredinol Drychinebus 1926.<\/p>\n

Er gwaethaf y berthynas elyniaethus hon gyda pheirianwaith y pleidiau gwleidyddol, roedd safle Davies yn ei etholaeth yn anorchfygol. Roedd mor boblogaidd, nes i\u2019r wasg Geidwadol leol gwyno ym 1913 ynghylch\u00a0 “cwlt y David Davies-ism … does ganddynt ddim yn gyffredin \u00e2’r ‘Sosialaeth Radicalaidd ‘ sy\u2019n cuddio\u2019r dyddiau hyn o dan enw (ei) ‘Rhyddfrydiaeth’.<\/em> Yn nhermau heddiw, byddai ei gredoau a’i ddiddordebau’n pontio’r sbectrwm gwleidyddol: yn rhyng-genedlaetholwr rhyddfrydol, yn hyrwyddwr ceidwadol mentergarwch rhydd a hela, ac yn eiriolwr dros hawliau gweithwyr, gofal iechyd cyffredinol a thai cymdeithasol, ac fe siaradai\u2019n aml yn erbyn y sefydliad. Yng nghyd-destun yr Ymerodraeth Edwardaidd, roedd yn rebel.<\/p>\n

 <\/p>\n

Rhyfel Byd Cyntaf<\/strong><\/h3>\n

Roedd dechrau\u2019r Rhyfel Byd Cyntaf ym mis Medi 1914, fel gyda phob aelwyd ar draws Cymru, wedi trawsnewid bywyd a gweithgareddau’r teulu Davies.<\/p>\n

\"\"
David Davies, fel Prif Swyddog yn Ffiiwsiliwyr Brenhinol Cymreig<\/figcaption><\/figure>\n

I ddechrau, taflodd Davies ei egni nodweddiadol i mewn i recriwtio a chodi bataliwn, y 14eg Ffiwsilwyr Brenhinol Cymreig (Caernarfon ac Ynys M\u00f4n), y daeth yn is-gyrnol.\u00a0 Ar ol ei ffurfio ar 2 Tach 1914 yn Llandudno a\u2019r hyfforddiant trwyadl yn Eryri, hwylion nhw i Ffrainc ym mis Rhagfyr 1915, i ffosydd y Ffrynt Gorllewinol o gwmpas Givenchy.<\/p>\n

Ond cafodd Davies ei arswydo gan ei brofiad yn y ffosydd<\/strong>. Ar \u00f4l iddo ddychwelyd ym 1916, soniodd yn Nh\u0177’r Cyffredin am newidiadau yn y strategaeth ryfel, i wyrdroi’r hyn a welai fel gwastraff “anferthol, arswydus a diangen o fywyd” a’r \u201cbudreddi, baw a diffyg cyflenwadau y rhoddwyd ein dynion trwyddynt”.<\/em><\/p>\n

Ym mis Mehefin 1916, galwyd David Davies yn \u00f4l i Loegr i ddod yn Ysgrifennydd Seneddol Preifat i’r Gweinidog Rhyfel David Lloyd George, ac yn ystod mis Rhagfyr 1916, roedd Davies yn un o dri \u2018phrif\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0 drefnydd ‘ yn ysgogi cefnogaeth i Lloyd George i gymryd lle Herbert Henry Asquith fel Prif Weinidog ac arweinydd rhyfel \u2013 yr unig Gymro i fod wedi cynnal uwch-gynghrair y DU. Yn fuan iawn, daeth Davies yn rhan o gylch mewnol Lloyd George, a oedd yn cael ei ystyried yn \u201cGymro ifanc siaradus, cyfoethog a hwyliog, ac roedd ei gyfeillgarwch a’i glecs yn rhoi cryn bleser iddo yn ystod y cyfnod hwn\u201d.<\/em><\/p>\n

Ond yn fuan iawn, achosodd profiad Davies o’r ffosydd, a’i adborth didwyll o onest i’r Prif Weinidog ar gynnal yr ymdrech ryfel, rwyg rhyngddynt. Ar 24 Mehefin 1917, gollyngodd Lloyd George ei sioc ei hun:<\/p>\n

\u201c[opponents say I am] \u2018sheltering\u2019 in a soft job a young officer of military age and fitness\u2026 In my judgment you can render better service to your country as a soldier than in your present capacity.\u201d Nodyn diswyddo David Lloyd George i David Davies, 24 Mehefin 1917<\/em><\/strong><\/p><\/blockquote>\n

 <\/p>\n

\"\"
\u00a0Gwaelod: David Davies yn ystod Gwasanaeth Milwrol y Rhyfel Byd Cyntaf; Gwendoline & Margaret (Daisy) Davies cyn y Rhyfel Byd Cyntaf; cefnder George M Ll Davies, gwrthwynebydd cydwybodol y Rhyfel Byd Cyntaf. Top: George M Ll Davies yn ystod ei wasanaeth milwrol; Gwen a Daisy yn nyrsio ar y blaen yn Troyes, Ffrainc; cefnder Edward Lloyd Jones, a fu farw yn Gallipoli, 1915.<\/strong><\/figcaption><\/figure>\n
Bwrdd Bwyta a Chenedl wedi\u2019i Rhannu<\/strong><\/h5>\n

 <\/p>\n

Erbyn 1917, roedd brwdfrydedd y genedl dros ryfel ‘a ddylai bara ychydig fisoedd yn unig ‘ wedi cael ei leihau rhywfaint gan y colledion trychinebus a deimlwyd ym mhob cymuned. Cynrychiolai\u2019r teulu Davies ficrocosm o genedl Cymru \u2013 wedi’i rannu gan ryfel ond wedi\u2019i uno yn eu hawydd am heddwch.<\/p>\n

Roedd ei gefnder Edward Lloyd Jones wedi cytuno o\u2019i anfodd \u2013a braidd yn amheus o’r rhyfel \u2013 ac fe\u2019i laddwyd ar faes y gad yn Gallipoli ym mis Awst 1915. Yn ddiweddarach, lladdwyd ei frawd Ivor Lloyd Jones yn Gaza, Palesteina ym mis Mawrth 1917. Achosodd marwolaethau eu cefndryd agos boen mawr i David a\u2019i chwiorydd.<\/p>\n

Roedd ei gefnder George Maitland Lloyd Davies wedi ymuno \u00e2’r Fyddin Diriogaethol yn y lle cyntaf ym 1909, ond wrth i\u2019r Rhyfel Byd Cyntaf agos\u00e1u, ni allai gysoni\u2019r rhyfel gyda dysgeidiaeth Crist ‘ na ladd ‘. Gan anobeithio wrth gyfethol eglwysi a dynion o ffydd fel pulpud recriwtio, helpodd i sefydlu Cymdeithas y Cymod, Cymrodoriaeth y Cymod, ym 1914 \u2013 ac o 1916, cafodd ei garcharu fel Gwrthwynebydd Cydwybodol a gwrthwynebydd rhyfel.<\/p>\n

Cefnogodd chwiorydd David, sef Gwendoline a Margaret (Daisy) Davies y swyddi gwahanol yr oedd eu cefndryd wedi’u cymryd, yn ogystal \u00e2’u brawd David; ond gwnaethant hefyd greu eu cyfraniadau penodol eu hunain at feithrin heddwch yn y Rhyfel Byd Cyntaf.\u00a0 Ym mis Awst 1914, fe wnaethant drefnu ac ariannu’r broses o wac\u00e1u 91 o artistiaid a cherddorion oedd yn ffoaduriaid o wlad Belg i Aberystwyth ar y cwch ‘olaf ond un i ddianc\u2019.<\/em> Ym 1916, fe aethant ar drywydd David i Ffrainc fel gwirfoddolwyr gyda Phwyllgor Llundain y Groes Goch Ffrengig, lle sefydlwyd ffreutur ganddynt yn Troyes yn agos at ffrynt Brwydr Verdun, i gefnogi milwyr oedd yn teithio i\u2019r ffrynt ac yn dychwelyd oddi yno.<\/p>\n

\"\"
Clawr llyfryn yn coff\u00e1u Aduniad 14eg Bataliwn, y Ffiwsilwyr Brenhinol Cymreig David Davies yn Llandinam ym 1937.<\/figcaption><\/figure>\n

Er ei ddirmyg am y rhyfel, arhosodd David Davies yn agos at y milwyr, ac yn eiriolwr dros y milwyr y bu\u2019n gwasanaethu gyda nhw rhwng 1914-16.\u00a0 Ugain mlynedd ar \u00f4l y Rhyfel Byd Cyntaf, cynhaliodd aduniad ar dir ei gartref yn Llandinam rhwng 30 Gorffennaf \u2013 4 Awst 1937, i\u2019r dynion oedd wedi goroesi 14eg Bataliwn, y Ffiwsilwyr Brenhinol Cymreig. Yn ddiweddar, canfuwyd Programme for the 20th<\/sup> Reunion Week a Reunion Memento Booklet gan yr Arglwyddes Davies, a sicrhaodd fod y rhain ar gael i\u2019w digideiddio ar Gasgliad y Werin Cymru – yn cyfleu ysbryd eu Cofio a’u hymrwymiad i adeiladu byd gwell.<\/p>\n

\u201cIn the silent moments of our remembrance, we confronted the great phantom host which included the dearest friends of our youth.\u00a0They would have become restive at the thought of what we \u2013 who know what war means \u2013 are now doing to save their dear ones from a similar fate\u2026 They say:<\/strong><\/h6>\n
\u201cWhat are you doing about it all? Is it to be nothing\u2026 but the laying of wreaths and blowing of last posts?\u201d<\/strong><\/h6>\n

 <\/p>\n

Ar \u00d4l y Rhyfel Byd Cyntaf: Ymgyrchydd Heddwch<\/strong><\/h3>\n

Ym mis Awst 1918 \u2013 tri mis cyn diwedd y Rhyfel Byd Cyntaf \u2013 aeth David Davies ar y llwyfan yn Eisteddfod Genedlaethol Cymru Castell-nedd, i alw am sefydlu ‘ Undeb Cynghrair y Cenhedloedd Cymru ‘ \u2013 hyd yn oed cyn Cynghrair y DU \u2013 i gefnogi egni cymunedau Cymru gyfan yn mynd ar drywydd heddwch byd. Fe’i gefnogwyd ar unwaith gan bobl yn cofrestru o’r Maes a thu hwnt:<\/p>\n

\u201cAt the National Eisteddfod, David Davies first suggested the formation of the Welsh League of Nations Union, saying that Wales had an important role to play in the campaign for world peace. As the Union was formed in 1918 it had 3,217 members, but by 1922 this had grown dramatically to over 200,000. In 1920, Davies donated \u00a330,000 to set up an endowment fund to establish a Welsh National Council of the League of Nations Union. By 1922 it had 280 local branches, and by 1926 the number had grown to 652.\u201d Elgan Phillips. \u2018<\/em>When Aberystwyth hosted a Peace Congress<\/em><\/a>\u2018<\/em><\/p><\/blockquote>\n

Ym 1919, fe wnaeth David Davies a’i chwiorydd waddodi Cadair Woodrow Wilson ym Mhrifysgol Aberystwyth, gan sefydlu Cadair gyntaf y byd a’r Adran Gwleidyddiaeth Ryngwladol \u00a0\u201cin memory of those students who perished in the conflict, to foster the study of the inter-related problems of law and politics, ethics and economics, raised by the project of the League of Nations.\u201d<\/em><\/p>\n

\"\"
Blwch llythyrau WLoNU yn y Deml Heddwch heddiw.<\/figcaption><\/figure>\n

Er bod Undeb Cynghrair y Cenhedloedd Cymru wedi dechrau ar ei waith ym mis Mai 1920, doedd dim llawer o gynnydd wedi cael ei wneud erbyn 1922 -er gwaethaf y galw ar \u00f4l y Rhyfel Byd Cyntaf am heddwch. Gyda’i egni nodweddiadol, penododd David Davies staff newydd ym mis Ionawr 1922, a welodd y Parch Gwilym Davies hanesyddol yn cael ei benodi\u2019n Llywydd Anrhydeddus i gydlynu gweithgareddau’r gynghrair yng Nghymru \u2013 galwodd am gynhadledd sefydlu yn Llandrindod ar gyfer Pasg 1922, a rhoddodd<\/em> \u00a3<\/strong>30,000 i sefydlu<\/em> cronfa waddol<\/em>,<\/strong> a’i thrawsnewidiodd yn un o’r cyrff cymdeithas sifil mwyaf dylanwadol yng Nghymru drwy gydol y 1920au.<\/p>\n

 <\/p>\n

Erbyn 1929, roedd Canghennau Cynghrair y Cenhedloedd Cymru<\/strong> yn y rhan fwyaf o gymunedau<\/strong>-794 o ganghennau oedolion a 202 o ganghennau iau, yn \u00f4l Adroddiad Blynyddol 1928-9 WLoNU, gydag aelodaeth gyfunol o 56,606 o ymgyrchwyr heddwch. Mae Neges Heddwch ac Ewyllys Da y Bobl Ifanc a sefydlwyd ym 1922 yn parhau i gael ei darlledu’n flynyddol heddiw; Denodd Deiseb Heddwch Menywod America 1923-4 390,296 o lofnodwyr, ac fe’i cyflwynwyd i Arlywydd UDA, Calvin Coolidge ym mis Mawrth 1924. Ym 1926, gwelodd Pererindod Heddwch Menywod Gogledd Cymru 2,000 o fenywod o Benygroes yn Sir Gaernarfon yn gorymdeithio i Lundain, yn galw am “GYFRAITH NID RHYFEL.” Roedd Pwyllgor Cynghori ar Addysg Cymru, yr oedd y chwiorydd Davies yn ei gefnogi, wedi datblygu’r cwricwlwm ‘ addysg heddwch ‘ cyntaf yn y byd \u201ci addysgu egwyddorion Cynghrair y Cenhedloedd yn ein hysgolion.”<\/em><\/p>\n

Yn 1926, cyflawnodd Davies y gamp ryfeddol o gynnal Cyngres Heddwch Rhyngwladol Cynghrair y Cenhedloedd yn Aberystwyth \u2013 gan gadarnhau r\u00f4l Cymru fel arweinydd ym maes adeiladu heddwch rhyngwladol.<\/p>\n

Mae cyfres lawn o Adroddiadau Gweithgarwch Cynghrair y Cenhedloedd Cymru o’r 1920au a’r 1930au wedi cael eu digideiddio gan wirfoddolwyr prosiect Cymru dros Heddwch WCIA, ac maen nhw\u2019n cynnig ffynhonnell gyfoethog o ymchwil yn y dyfodol i effaith gymdeithasol yr Undeb yng Nghymru.<\/p>\n

\u2018Teml dros Heddwch\u2019<\/strong><\/h3>\n

Yn wreiddiol, roedd Davies wedi cynnig y syniad o ‘ Deml Heddwch ‘ ar safle Devonshire House yn Llundain, ym 1919. Fodd bynnag, erbyn diwedd y 1920au, drwy ymdrechion adeiladu heddwch Undeb Cynghrair y Cenhedloedd Cymru, roedd ganddo fudiad torfol y tu \u00f4l iddo.<\/p>\n

\"\"
Lluniau\u2019r Pensaer Percy Thomas ar gyfer y Deml Heddwch arfaethedig, 1929<\/figcaption><\/figure>\n

Yn ystod y 1920au, roedd y teulu Davies wedi cefnogi creu Llyfr Coffa Cenedlaethol Cymru i gofio\u2019r rheiny a fu farw yn y Rhyfel Byd Cyntaf. Yn gweithredu fel y rhestr alw ar gyfer y 35,000 o ddynion a menywod ac sydd wedi cael eu rhestru ar Gofeb Rhyfel Cenedlaethol Cymru – a ddadorchuddiwyd gan Edward, Tywysog Cymru ar 28 Mehefin 1928 – mae’r llyfr yn waith o gelf mewn lledr Moroco, eurwaith, felwm a chaligraffi canoloesol (yn yr arddull a hyrwyddir gan Wasg Gregynog).<\/p>\n

Cyhoeddodd Davies ei weledigaeth ar gyfer ‘ Teml Heddwch ‘ i gartrefu Llyfr y Cofio mewn cell bwrpasol, ac i ddwyn ynghyd cenedlaethau’r dyfodol i weithio tuag at adeiladu byd gwell o heddwch, iechyd a chyfiawnder er cof am y rheiny a fu farw. Erbyn 1929, roedd y pensaer o Gymru, Percy Thomas, wedi cael ei gomisiynu i ddylunio gweledigaeth Davies, ac fe gynhyrchodd luniadau penseiri llawn, adroddiad manwl a model pensaer hyd yn oed, o’r hyn a fyddai’n dod yn un o adeiladau mwyaf nodedig Canolfan Ddinesig Caerdydd.<\/p>\n

Fodd bynnag, ym 1930, tarodd y Dirwasgiad Mawr y DU \u2013 gan effeithio’n fawr ar y ddau gynllun adeiladu ar gyfer y Deml Heddwch, a hefyd, ar y gwaith ymgyrchu i gefnogi Cynghrair y Cenhedloedd, a ddechreuodd golli hyder y cyhoedd, yn enwedig yn dilyn Gwrthdaro Manchuria ym 1931. Cafodd Davies, a wrthodwyd fel ‘unigolyn llawn gweledigaeth ac anymarferol’ gan lawer o gydweithwyr, ei lesteirio, gan pa mor barod oedd pobl i dderbyn y dirywiad cyflym mewn cysylltiadau rhyngwladol, a’r cynnydd mewn militariaeth a ddilynodd y cwymp economaidd.<\/p>\n

\u201cWe are prepared to die for our country; but God forbid we should ever be willing to think for it.\u201d David Davies, 1931.<\/h6>\n

Ar \u00f4l camu lawr o’r Senedd ym 1929, gweithiodd Davies yn ddiflino i wrthdroi’r besimistiaeth yn erbyn Cynghrair y Cenhedloedd. Sefydlodd Gymdeithas newydd y Gymanwlad, ac ysgrifennodd yn eang ar gyfer Welsh Outlook, Manchester Guardian a The Times, gan ysgrifennu nifer o lyfrau sy’n parhau i fod yn waith arloesol ym maes Cysylltiadau Rhyngwladol:<\/p>\n

\"\"
\u2018The Problem of the Twentieth Century\u2018, 1930
An International Police Force, 1932<\/figcaption><\/figure>\n