{"id":30361,"date":"2023-02-21T15:55:04","date_gmt":"2023-02-21T15:55:04","guid":{"rendered":"https:\/\/www.wcia.org.uk\/?p=30361"},"modified":"2023-02-21T15:56:22","modified_gmt":"2023-02-21T15:56:22","slug":"diwrnod-rhyngwladol-y-famiaith-unesco-myfyrdod-ar-y-gymraeg-a-llydaweg","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/cymru.global\/cy\/academi-heddwch-cymru-cy\/diwrnod-rhyngwladol-y-famiaith-unesco-myfyrdod-ar-y-gymraeg-a-llydaweg\/","title":{"rendered":"Diwrnod Rhyngwladol y Famiaith UNESCO: Myfyrdod ar y Gymraeg a Llydaweg"},"content":{"rendered":"
\n
\n
\n

Mae Diwrnod Rhyngwladol y Famiaith UNESCO (21 Chwefror) yn ein hannog i fyfyrio ar bwysigrwydd diogelu\u2019r Gymraeg a\u2019i thwf parhaus, yn ogystal \u00e2 sut y gellir ei defnyddio i feithrin cysylltiadau tramor Cymreig.<\/h3>\n<\/div>\n\n
\n

Am y 23 mlynedd ddiwethaf, mae UNESCO wedi dathlu ei Ddiwrnod Rhyngwladol y Famiaith er mwyn hyrwyddo ymwybyddiaeth ddiwylliannol, parch y naill at y llall, a heddwch mewn ardaloedd o amrywiaeth ieithyddol, ac i hyrwyddo adfywiad ieithoedd sydd mewn perygl o ddiflannu\u2019n llwyr. Thema 24ain Diwrnod Rhyngwladol y Famiaith UNESCO yw \u2018addysg amlieithog- sy\u2019n angenrheidiol i drawsnewid addysg\u2019, gyda phwyslais arbennig ar addysg y blynyddoedd cynnar. <\/p>\n<\/div>\n\n

\n

Yn y blynyddoedd diwethaf, mae Cymru wedi bod yn esiampl y mae gwledydd eraill a llywodraethau datganoledig yn ymchwilio iddi er mwyn cynnal eu hieithoedd lleiafrifol yn well. Efallai mai\u2019r enghraifft orau o hyn yw Llydaw, yn Ffrainc, y mae Llywodraeth Cymru yn mwynhau perthynas agos \u00e2 nhw, ac mae Llydaweg, y mae\u2019r Gymraeg nid yn unig yn rhannu tebygrwydd ieithyddol ond hefyd triniaeth hanesyddol gan ei lywodraeth genedlaethol.   <\/p>\n<\/div><\/div>\n<\/div>\n\n

\n
\n
\"\"
Gwenn ha Du<\/em> et Y Ddraig Goch<\/em> lors du G\u0175yl Ryng-Geltaidd Lorient 2018 gan XIIIfromTOKYO, sydd ar gael dan drwydded ‘Creative Commons 4.0’ ar https:\/\/commons.wikimedia.org\/wiki\/File:Festival_interceltique_de_Lorient_2018_-_Gwenn_ha_Du_%26_Y_Ddraig_Goch_-_1319.jpg<\/a> <\/figcaption><\/figure>\n<\/div><\/div>\n<\/div><\/div>\n<\/div>\n\n
\n

Y Gymraeg, Llydaweg a\u2019r Bygythiad o Ddiflaniad llwyr<\/h2>\n<\/div>\n\n
\n

Mae ymdrechion brenhinoedd Saesneg i ddileu hunaniaeth Gymreig gael gwared yn systematig ar y Gymraeg yn deillio\u2019n \u00f4l canrifoedd. Wrth basio’r Deddfau Uno yn hanner cyntaf yr unfed ganrif ar bymtheg, datganodd Harri\u2019r VIII Cymru yn rhan gyfreithiol o Loegr. Roedd pob busnes swyddogol a gwasanaethau eglwys i\u2019w cynnal yn Saesneg, wedi iddi gael ei datgan yn iaith swyddogol Cymru, gan gyfyngu\u2019n ddifrifol ar gyfleoedd economaidd y rhai a siaradai Gymraeg yn unig.<\/p>\n<\/div>\n\n

\n
\n
\n

Gan neidio ychydig o gannoedd o flynyddoedd ymlaen i\u2019r bedwaredd ganrif ar bymtheg, priodolodd adroddiad a gomisiynwyd gan y senedd (a ymchwiliwyd gan dri bargyfreithiwr uniaith Saesneg) anghyfreithlondeb y Gymraeg, ac addysg wael i ddefnydd o\u2019r Gymraeg, gan gyflwyno addysg drwy gyfrwng y Saesneg fel y datrysiad. Yn ystod y cyfnod hwn y tarddodd rhai o\u2019r dulliau mwyaf adnabyddus o orfodi defnydd o\u2019r Saesneg yn unig yn ysgolion Cymru, yn fwyaf nodedig y Welsh Not cywilyddus.<\/p>\n<\/div>\n\n

\n

Ar draws y M\u00f4r Udd, mae Llydaweg wedi wynebu triniaeth debyg dros y canrifoedd. Yn ystod brenhiniaeth Ffrainc, er na dargedwyd Llydaweg yn benodol, roedd rhaid defnyddio Ffrangeg ar gyfer holl fusnes y llywodraeth. Yn dilyn y Chwyldro Ffrengig yn hwyr yn y ddeunawfed ganrif, ceisiodd llywodraeth Ffrainc gael gwared ar holl dafodieithoedd rhanbarthol yn Ffrainc gan eu bod yn credu eu bod yn cael eu defnyddio i ecsbloetio gan bwerau monarchwyr i droi\u2019r werin yn erbyn y llywodraeth. Cyfeiriwyd at yr ieithoedd rhanbarthol hyn gyda\u2019i gilydd fel \u2018patois\u2019- term a oedd yn cario goblygiadau dosbarth cymdeithasol ia na siaradwr Ffrangeg, yn ogystal \u00e2 diffyg tybiedig o addysg a diwylliant.   <\/p>\n<\/div><\/div>\n<\/div>\n\n

\n
\n
\"\"
Welsh Not<\/em> gan Amgueddfa Cymru, sydd ar gael dan drwydded briodoliad ‘Creative Commons 2.0’ ar  <\/em>  https:\/\/www.flickr.com\/photos\/museumwales\/2764499791<\/a><\/figcaption><\/figure>\n<\/div><\/div>\n<\/div><\/div>\n<\/div>\n\n
\n

Yn ystod y bedwaredd ganrif a\u2019r bymtheg a\u2019r ugeinfed ganrif, defnyddiodd y wladwriaeth Ffrengig, y system addysg i gael gwared ar Lydaweg yn Ffrainc, yn union fel roedd llywodraeth Prydain yn ei wneud ar yr un pryd gyda\u2019r Gymraeg.  Roedd defnydd o Lydaweg yn yr ystafell ddosbarth ac iard yr ysgol wedi\u2019i gwahardd dan yr esgus o ddatblygu un diwylliant cenedlaethol, ac mor hwyr ag 1960au, roedd plant ysgol a oedd yn siarad Llydaweg yn cael eu bychanu gan eu hathrawon am siarad eu mamiaith.  Mewn modd sy\u2019n debyg yn annaearol \u00e2\u2019r Welsh Not, roedd plant a ddaliwyd yn siarad Llydaweg yn cael \u2018y Symbol\u2019 y gellir cael gwared arno yn unig drwy gyhuddo disgybl arall o siarad Llydaweg; byddai\u2019r plentyn a oedd yn gwisgo\u2019r \u2018Symbol\u2019 ar ddiwedd y diwrnod yn cael ei gosbi. Gwaharddwyd Llydaweg yn yr un modd yn gynnar yn yr ugeinfed ganrif gan Weinyddiaeth Cartref ac Addoli gyda chyflogau offeiriaid a oedd yn gwrthod cydymffurfio yn cael eu hatal. O ganlyniad, gostyngodd nifer y bobl a oedd yn siarad Llydaweg yn Ffrainc o oddeutu miliwn yn 1950 i tua 200,000 erbyn dechrau\u2019r unfed ganrif ar hugain, gyda\u2019r mwyafrif ohonynt dros 60 oed.<\/p>\n<\/div>\n\n

\n

Cymru: Glasbrint ar gyfer Llwyddiant ?<\/h2>\n<\/div>\n\n
\n

Yn rhyngwladol, cyfeirir at Gymru fel stori lwyddiannus o bobl yn gweithio i ddiogelu eu hiaith dan fygythiad; mae erthygl CNN a ysgrifennwyd yn 2019 yn hawlio mewn brwydr i achub eu hiaith, y creodd y Cymry lasbrint y gallai eraill wneud yr un fath gydag o. Mae hyn yn bendant yn wir i raddau; gwrthsafodd ymdrechion cyson ac unedig i gael gwared arni, a chododd o\u2019r ugeinfed ganrif yn gryfach nag oedd wedi bod ers peth amser, a gyda lefel o gydnabyddiaeth nad oedd wedi\u2019i mwynhau o\u2019r blaen. Yn 1993, pasiwyd deddf a oedd yn rhoi\u2019r un statws i\u2019r Gymraeg \u00e2\u2019r Saesneg o ran ei  defnydd mewn gwasanaethau cyhoeddus. Yn ogystal \u00e2 hyn, mae sefydlu mwy o ysgolion cyfrwng Cymraeg, annog gwersi Cymraeg mewn ysgolion cyfrwng Saesneg, a gwasanaethau megis S4C wedi bod yn allweddol hefyd i adfywio\u2019r Gymraeg.   <\/p>\n<\/div>\n\n

\n

Yng Nghymru, er hynny mae nifer yn dal i gwestiynu i ba raddau y mae ymdrechion i amddiffyn y Gymraeg wedi bod yn llwyddiannus. Ym mis Ionawr, bu i gannoedd o brotestwyr gasglu yng Nghaerfyrddin yn galw am fwy o weithredu gan y llywodraeth i amddiffyn y Gymraeg. Yn 2014, dywedodd Heini Gruffudd, ymgyrchydd, yn siarad mewn darlith yng Nghymdeithas Ddysgedig Cymru, fod ymgyrchwyr dros y 50 mlynedd ddiwethaf wedi cael eu gwrthdynnu gan \u201cfuddugoliaethau hawdd\u201d megis hawliau iaith yn hytrach na chanolbwyntio ar gynyddu nifer y siaradwyr Cymraeg, a gofynnod am fwy o weithredu rhagweithiol gan y llywodraeth i amddiffyn y Gymraeg. Mae data\u2019r Cyfrifiad yn dangos er bod ymdrechion i gynyddu\u2019r defnydd o\u2019r Gymraeg wedi bod yn llwyddiannus ers 1980au, roedd nifer y siaradwyr Cymraeg yn 2011 yn is nag oedd yn 2001, ac yn is eto yn 2021.  <\/p>\n<\/div>\n\n

\n

Mae gan lywodraeth Cymru amcan o gyrraedd miliwn o siaradwyr Cymraeg erbyn 2050, ac yn unol \u00e2 phwyslais UNESCO ar addysg amlieithog, mae\u2019r sector addysg yn un o\u2019r prif feysydd fydd yn cael ei dargedu er mwyn gwneud hyn; mae llywodraeth Cymru wedi ymrwymo i greu 23 o ysgolion cynradd Cymraeg ar draws Cymru yn y 10 mlynedd nesaf, er enghraifft, a darparu \u00a33.8miliwn ar gyfer ysgolion a gwasanaethau gofal plant eraill i ddatblygu gwasanaethau Cymraeg drwy raglenni megis clybiau ar \u00f4l ysgol a gwersi Cymraeg i athrawon. Yn hanesyddol, mae datblygiadau mewn addysg cyfrwng Cymraeg wedi bod yn hanfodol wrth hyrwyddo\u2019r Gymraeg ymysg y genhedlaeth iau; ni agorodd yr ysgol uwchradd cyfrwng Cymraeg cyntaf yng Nghaerdydd tan 1978. Heddiw, mae Caerdydd yn gartref i dair ysgol uwchradd cyfrwng Cymraeg a phymtheg ysgol gynradd cyfrwng Cymraeg, sydd heb amheuaeth wedi cyfrannu\u2019n sylweddol at gynnydd yn nifer y siaradwyr Cymraeg yng Nghymru ers yr 1980au.<\/p>\n<\/div>\n\n

\n

Pwysigrwydd Cydweithredu Rhyngwladol<\/h2>\n<\/div>\n\n
\n

Yng Nghymru a Llydaw, mae arian wedi bod yn fater allweddol o ran cynnal yr ieithoedd dan sylw. Yn 2021, dechreuodd ymgyrchwyr Llydaweg ddeiseb yn gofyn am yr un arian gael ei roi i Lydaw i gefnogi adfywiad Llydaweg \u00e2 Chymru, y maent yn hawlio sydd ag ugain gwaith yn fwy o arian yn flynyddol i gefnogi\u2019r Gymraeg, ar gyfer poblogaeth o faint tebyg iawn. Mewn ateb i brotestiadau yngl\u0177n \u00e2\u2019r posibilrwydd o doriadau mewn cyllid yr un flwyddyn, pasiodd llywodraeth Ffrainc ddeddf yn cynyddu arian ar gyfer ysgolion cyfrwng iaith ranbarthol mewn cydnabyddiaeth o gyfraniad yr ieithoedd hyn i dreftadaeth Ffrainc. Er gwaethaf y canlyniad positif, mae anghenraid yr ymgyrch yn ymladd dros oroesiad Llydaweg yn dangos pwysigrwydd Diwrnod Rhyngwladol y Famiaith UNESCO i godi ymwybyddiaeth am y frwydr y mae\u2019r ieithoedd hyn yn ei wynebu, ac o r\u00f4l y mae system addysg amlieithog yn ei chwarae wrth gynnal ieithoedd sydd dan fygythiad.<\/p>\n<\/div>\n\n

\n
\n
\n

Mae\u2019r ymgyrch hefyd yn pwyntio tuag at lwybr posibl ar gyfer ymdrechion y dyfodol i amddiffyn yr ieithoedd hynny, sef i edrych allan tuag at y sff\u00ear rhyngwladol, yn ogystal \u00e2\u2019r tu mewn o fewn mamwlad yr iaith. Un enghraifft o hyn yn cael ei weithredu yw G\u0175yl Ryng-Geltaidd Lorient yn Llydaw, sy\u2019n dathlu diwylliannau a hanes y cenhedloedd Celtaidd drwy ganu a cherddoriaeth, dawns, llenyddiaeth a chelf. Mae\u2019r \u0175yl yn flynyddol yn denu mwy na 750,000 o ymwelwyr a gwylwyr o ar draws y byd, gan ddenu sylw sylweddol yn y wasg, ac mae\u2019n ffordd amhrisiadwy y gall pobl ddod at ei gilydd i rannu eu hieithoedd, celf, a thraddodiadau diwylliannol. Mae digwyddiadau megis G\u0175yl Ryng-Geltaidd Lorient yn darparu cyfle i genhedloedd Celtaidd ddangos eu mamiaith i\u2019r byd drwy\u2019r celfyddydau, ond hefyd yn hwyluso perthnasau agosach rhwng y gwledydd sy\u2019n rhan; yn 2018, cyhoeddwyd Cymru \u201cla nation invit\u00e9e\u201d – y wlad anrhydeddus- ac yna bu i\u2019r prif weinidog bryd hynny, Carwyn Jones fynychu\u2019r \u0175yl. Yn ystod yr un flwyddyn, bu i gynrychiolwyr o lywodraethau Cymru a Llydaw adnewyddu eu Memorandwm Dealltwriaeth, gan addo i ddilyn prosiectau sydd o fudd i\u2019r ddwy ochr gyda\u2019i gilydd ac i ddathlu eu treftadaeth ddiwylliannol a rennir.   <\/p>\n<\/div><\/div>\n<\/div>\n\n

\n
\n
\"\"
Parade des drapeaux<\/em>, G\u0175yl Ryng-Geltaidd Lorient gan Etienne Valois, sydd ar gael dan Drwydded Creative Commons 2.0 ar <\/em> https:\/\/www.flickr.com\/photos\/etienne_valois\/2780357623<\/a><\/figcaption><\/figure>\n<\/div><\/div>\n<\/div><\/div>\n<\/div>\n\n
\n

Er nad yw hwn yn lasbrint o bell ffordd ar gyfer cynnal ieithoedd yn barhaus megis Cymraeg a Llydaweg, mae\u2019n pwyntio tuag at bosibilrwydd real iawn o helpu i gynnal yr ieithoedd hyn drwy gydweithredu rhyngwladol. Mae derbyniad diweddar Netflix o ddrama Gymraeg Dal y Mellt yn dangos bod potensial i famieithoedd lleiafrifol gael amlygiad rhyngwladol eang pan maent yn cael eu rhoi ar y platform cywir, gan greu ymwybyddiaeth a diddordeb yn yr iaith sydd dan fygythiad.<\/p>\n<\/div>\n\n

\n

Mae Diwrnod Rhyngwladol Mamieithoedd UNESCO yn ein hatgoffa fel y gwnaed ymdrech bwriadol i gael gwared ar ieithoedd megis Cymraeg a Llydaweg yn y canrifoedd a fu, mae\u2019n rhaid gwneud ymdrech bwriadol heddiw er mwyn sicrhau eu bod yn goroesi am genedlaethau i ddod. Mae\u2019n ymddangos bod angen i\u2019r frwydr nid yn unig i gynnal defnydd ieithoedd sydd dan fygythiad ond hefyd ehangu eu defnydd megis Cymraeg a Llydaweg ddigwydd mewn dwy ffordd: gartref yn yr ystafell ddosbarth, a thramor, drwy\u2019r celfyddydau.<\/p>\n<\/div>\n\n

\n

Erthygl gan Ethan Evans.<\/strong><\/p>\n<\/div>\n\n

\n

Ffynonellau:<\/h2>\n<\/div>\n\n
\n
\n
Breton<\/a><\/blockquote>