{"id":53117,"date":"2026-07-17T11:41:01","date_gmt":"2026-07-17T10:41:01","guid":{"rendered":"https:\/\/cymru.global\/uncategorized-cy\/pan-ddaeth-y-byd-i-aberystwyth-cyngres-cynghrair-y-cenhedloedd-1926-29-mehefin-3-gorffennaf\/"},"modified":"2026-07-17T11:41:05","modified_gmt":"2026-07-17T10:41:05","slug":"pan-ddaeth-y-byd-i-aberystwyth-cyngres-cynghrair-y-cenhedloedd-1926-29-mehefin-3-gorffennaf","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/cymru.global\/cy\/peace-heritage-cy\/pan-ddaeth-y-byd-i-aberystwyth-cyngres-cynghrair-y-cenhedloedd-1926-29-mehefin-3-gorffennaf\/","title":{"rendered":"Pan ddaeth y Byd i Aberystwyth: Cyngres Cynghrair y Cenhedloedd 1926, 29 Mehefin-3 Gorffennaf."},"content":{"rendered":"
\n

<\/p>\n<\/div>

\n

Archif y Mis – 100 mlynedd yn \u00f4l<\/h2>\n<\/div>
\n

Gweld eitemau digidol Casgliad y Werin Cymru<\/a> o Gyngres Heddwch 1926 (o Archifau’r Deml Heddwch) <\/p>\n<\/div>

\r\n\t
\r\n\t\t\r\n\t\r\n\t
<\/div>\r\n\t\r\n\t
\r\n\r\n\t\t
\r\n\t\t\t\r\n\t\t\t
\r\n\t\t\t\t

Pan ddaeth y Gynghrair i Gymru<\/h1>\n\t\t\t<\/div>\r\n\r\n\t\t\t
\r\n\t\t\t\t

Llun gr\u0175p o gynrychiolwyr i Gyngres Ffederasiwn Rhyngwladol Cymdeithasau Cynghrair y Cenhedloedd 1926, a dynnwyd ger y prif leoliad, Neuadd y Brifysgol ar North Road, yn ystod egwyl fer yn yr amserlen lawn. Gellir gweld y trefnydd, y Major David Davies (gyda het a mwstach), yn eistedd yn y rhes flaen ar y dde, uwchben y ‘w’ mewn llawysgrifen yn ‘Aberystwyth’. <\/p>\n\t\t\t<\/div>\r\n\r\n\t\t<\/div>\r\n\r\n\t<\/div>\r\n<\/div>\r\n<\/div>

\n

Paris, Llundain, Brwsel (1919), Milan (1920), Genefa (1921), Prague (1922), Fienna (1923), Lyon (1924), Warsaw (1925)\u2026 ABERYSTWYTH (1926)<\/strong>\u2026 Berlin (1927), Yr H\u00e2g (1928), Prague (1928), Madrid (1929), Brwsel (1934), Genefa (1936)\u2026<\/h3>\n<\/div>
\n

<\/p>\n<\/div>

\n

Rhwng Mehefin 29ain a Gorffennaf 3ydd 1926, daeth tref brifysgol Aberystwyth yng ngorllewin Cymru yn ‘ganolfan y byd diplomyddol’ am gyfnod byr, wrth iddi gynnal cynulliad sy’n cyfateb i Gynulliad Cyffredinol y Cenhedloedd Unedig heddiw: 10fed Cyngres Lawn y Ffederasiwn Rhyngwladol Cymdeithasau Cynghrair y Cenhedloedd<\/a> (IFLNS). Croesawodd Gorllewin Cymru gynrychiolwyr rhyngwladol o 40 o genhedloedd ledled y byd, o’r UDA a Japan i ddirprwyaethau o’r Almaen a’r Eidal, oll yn gweithio tuag at un nod cyffredin: dim llai na Heddwch y Byd yn sgil y Rhyfel Byd. Daeth dros 3,000 o bobl gyffredin i’r cyfarfodydd cyhoeddus a gynhaliwyd ochr yn ochr \u00e2’r Gyngres – sy’n cyfateb i 1\/3 o’r boblogaeth leol, adlewyrchiad rhyfeddol o gryfder teimladau’r Cymry tuag at heddwch y byd yn sgil y Rhyfel Byd Cyntaf. <\/p>\n<\/div>

\n

Sefydlwyd yr IFLNS ym 1920 fel corff cymorth cymdeithas sifil (y cyfeirir ato’n aml fel y ‘drydedd fraich’) i Gynghrair y Cenhedloedd<\/a> yn Genefa<\/a>, a hwn oedd y \u201cprif sefydliad anllywodraethol rhyngwladol ar gyfer hyrwyddo heddwch rhwng y rhyfeloedd byd\u201d<\/em> (Thomas Davies, 2012<\/a>). Gyda’i bencadlys yn Brwsel i ddechrau rhwng 1920-34, yna Genefa, y Swistir 1934-46, fe’i holynwyd ar \u00f4l yr Ail Ryfel Byd gan Ffederasiwn Byd-eang Cymdeithasau’r Cenhedloedd Unedig (WFUNA<\/a>) – trawsnewidiad a adlewyrchwyd yng Nghymru gan Undeb Cynghrair y Cenhedloedd Cymru (WLNU) yn ‘newid’ i fod yn UNA Cymru. Cedwir Archifau’r Ffed Ryngwladol \/ IFLNS yng Ngholeg Brynmawr, UDA<\/a>, ac yn Archifau’r Cenhedloedd Unedig, Genefa<\/a>, ochr yn ochr \u00e2 rhai’r cyrff rhynglywodraethol eu hunain ymhlith Archifau Cynghrair y Cenhedloedd<\/a>. <\/p>\n<\/div>

\n

Yn wreiddiol, roedd Cyngres IFLNS 1926 wedi’i threfnu i gael ei chynnal yn Dresden<\/a><\/strong>, yn dilyn derbyn yr Almaen i’r Gynghrair<\/a> ar \u00f4l llofnodi Cytundebau Locarno<\/a> 1925. Fodd bynnag, arweiniodd gwrthwynebiad ar \u00f4l y Rhyfel Byd Cyntaf i ailintegreiddio’r Almaen i fecanwaith diplomyddiaeth ryngwladol at dynnu ymgeisyddiaeth Dresden i gynnal y Gyngres fawreddog yn \u00f4l. <\/p>\n<\/div>

\n
\"\"
Yr Hen Goleg, Aberystwyth, 1900au (credyd: Prifysgol Aberystwyth)<\/em> <\/figcaption><\/figure>\n<\/div>
\n

Pam Aberystwyth?<\/h2>\n<\/div>
\n

Gyda dim ond 3 mis i fynd, defnyddiodd yr adeiladwr heddwch a’r dyngarwr o Gymru David Davies<\/a> ei ddylanwad sylweddol (a’i gymorth ariannol) i alluogi cyngres dyngedfennol y flwyddyn honno i fynd rhagddi, trwy ‘gynnig Cymru’ fel cenedl arall i’w chynnal. Ef oedd ‘Rheolwr’ (Cadeirydd i bob pwrpas, o 1925 i 1929) y Ffederasiwn Rhyngwladol, yn ogystal \u00e2 bod wedi sefydlu Undeb Cynghrair y Cenhedloedd Cymru<\/a> o 1922; ac roedd hefyd yn Gyfarwyddwr ar y Great Western Railway<\/a>, a thrwy hwnnw trefnodd gludiant i’r cannoedd o gynrychiolwyr, gyda thr\u00ean arbennig o London Paddington. <\/p>\n<\/div>

\n