‘Cipian y Cestyll er Heddwch!’ Sut y nododd Cymru 10fed Pen-blwydd Cynghrair y Cenhedloedd, 1930
Un o’r nifer o ‘hanesion cudd’ sydd heb eu harchwilio eto ymhlith Archifau Teml Undeb Cynghrair y Cenhedloedd Cymru – y mae llawer ohonynt yn cael eu cadw yn Llyfrgell Genedlaethol Cymru yn Aberystwyth – yw’r hanes diddorol o ymgyrch 10fed Pen-blwydd Cynghrair y Cenhedloedd Cymru, pan wnaeth ymgyrchwyr heddwch ‘ymosod ar gaerau’ cestyll hanesyddol Cymru i’w hadennill yn enw heddwch.
Dros gyfnod haf 1930, cynhaliwyd amrywiaeth eang o ddigwyddiadau yn cynnwys miloedd yn
- Castell Harlech (Mai 10fed 1930)
- Castell Beamaris (17 Mai 1930)
- Castell Gwydir (5 Mehefin 1930)
- Castell Cricieth (6 Gorffennaf 1930)
- Castell Caernmarfon (25 Gorffennaf 1930)
O Adroddiad Blynyddol Undeb Cynghrair y Cenhedloedd Cymru ym 1931 , ymhlith y casgliadau a ddigidwyd ar Gasgliad y Werin Cymru, cynigir y stori ganlynol am yr ymgyrch:
Sgript sydd wedi Goroesi o Orsedd Heddwch 1930 gan Cynan
Delwedd o Orsaf Heddwch Castell Caernarfon yn cael ei pherfformio, wedi’i hysgrifennu gan y bardd Cymreig Cynan .