Treftadaeth Dysgu Byd-eang
Mae gan athrawon, pobl ifanc a sefydliadau rhagflaenol WCIA yng Nghymru hanes hir o ‘feddwl byd-eang’.
Heddiw, mae Gwaith Dysgu Byd-eang WCIA yn adeiladu ar dreftadaeth hir o addysgwyr Cymreig sy’n arwain y byd o ran ‘Dinasyddiaeth Fyd-eang’. O’r cwricwlwm ‘addysg fyd-eang’ cyntaf ar ôl y Rhyfel Byd Cyntaf, i greu UNESCO ar ôl yr Ail Ryfel Byd, ymgyrch ‘Blwyddyn Ryngwladol y Plentyn’ UNICEF ym 1979, y maes llafur Lefel AO Addysg Datblygu cyntaf yn y 1980au, a’r gwaith arloesol ar ôl 2000 o ADCDF, Addysg ar gyfer Datblygu Cynaliadwy a Dinasyddiaeth Fyd-eang…
Dinasyddiaeth Fyd-eang fu’r cysyniad esblygol wrth wraidd pob cenhedlaeth:
Diffiniad y Cenhedloedd Unedig – “Dinasyddiaeth Fyd-eang”“Dinasyddiaeth fyd-eang yw’r term cyffredinol ar gyfer gweithredoedd cymdeithasol, gwleidyddol, amgylcheddol ac economaidd unigolion a chymunedau sydd â meddylfryd byd-eang ar raddfa fyd-eang.”
1920-30au: Pwyllgor Ymgynghorol Addysg Cymru (WEAC)
Mae addysg wedi bod wrth wraidd Cynghrair y Cenhedloedd Cymru ers ei ddyddiau fel Cynghrair y Cenhedloedd Cymru. Ymgyrch gyntaf un Undeb Cynghrair y Cenhedloedd Cymru (WLNU) newydd ei ffurfio ym mis Mai 1922 oedd ‘ Neges Ddi-wifr y Byd Pobl Ifanc’, a adnabyddir yn well fel Neges Heddwch ac Ewyllys Da Ieuenctid Cymru – a ddathlodd ei chanmlwyddiant yn 2022, ac sy’n parhau i gael ei darlledu bob mis Mai trwy Urdd Gobaith Cymru .
Ym 1922, yn sgil y Rhyfel Byd Cyntaf, cyflwynodd athrawon Cymru gwricwlwm ar gyfer ‘dysgu egwyddorion Cynghrair y Cenhedloedd ym mhob ysgol’. Daeth hyn i gael ei ddathlu fel cynllun ‘addysg fyd-eang’ cyntaf y byd.
Pwyllgor Ymgynghorol Addysg Cymru (WEAC) oedd y corff a oedd wrth wraidd cydlynu ymdrechion ar addysg fyd-eang drwy gydol y 1920au a’r 30au. Yn gynt yn is-bwyllgor o Gyngor Cenedlaethol Undeb Cynghrair y Cenhedloedd Cymru (a fyrheir yn aml i WLNU neu WNC), denodd y WEAC gyfranogiad eang a chynhyrchodd allbwn toreithiog a gyrhaeddodd bob ysgol, athro a phlentyn yng Nghymru. Roedd yr WLNU yn sefydliad aelodaeth gwirfoddol Cymru gyfan gyda changhennau oedolion (cymunedol) ac iau (ysgolion). Cyrhaeddodd yr ymgysylltiad ei uchafbwynt ym 1938 pan oedd 302 o ganghennau iau WLNU mewn ysgolion yn arwain gwaith lleol ar faterion byd-eang yn weithredol.
Adroddiad Blynyddol 1af WLNU 1922-23 – crynodeb o waith addysgol WEAC tudalennau 5-7
Awgrymiadau i Athrawon ar Gynlluniau Gwersi am Gynghrair y Cenhedloedd
Cynadleddau Gregynog ar Addysg Ryngwladol , gan y Parch Gwilym Davies 1952
Nodiadau’r Pwyllgor Addysg Ymgynghorol cyfarfod 1af 19-22 Mai 1922 – 2il gyfarfod 27-30 Hydref 1922 – 3ydd cyfarfod
Y Lamp a Llosgodd yng Ngregynog gan Frederic Evans, 1939
‘ Athrawon a Heddwch y Byd ‘, 1924 a 1929
‘ Addysg Ryngwladol yn Ysgolion Cymru a Sir Fynwy’, 1926
Albwm Pasiant Heddwch Aberystwyth 1935, un o nifer o ‘Gwyliau Ieuenctid’ a gefnogwyd gan Bwyllgorau Dosbarth WLNU
Cynllun Ysgoloriaethau Geneva: Arholiadau a Thraethodau Blynyddol Cynghrair y Cenhedloedd (enghraifft 1945 ac enghraifft 1948 ), lle’r oedd y wobr yn gyfle i fynychu Ysgol Haf ym Mhencadlys Cynghrair y Cenhedloedd yn Geneva.
Cydweithrediad Deallusol rhwng y Rhyfeloedd gan y Parch. Gwilym Davies, 1943
1940au-50au: WAEWC ac UNESCO
Roedd yr Ail Ryfel Byd wedi chwalu gobeithion a breuddwydion heddychwyr ac addysgwyr Cymru a oedd wedi gweithio’n ddiflino drwy gydol y 1920au a’r 30au i atal gwrthdaro o’r fath rhag gwaethygu. Roedd Cynghrair y Cenhedloedd wedi cael ei fethu gan yr union genhedloedd a’i gwnaeth, ac roedd argyfyngau’r 1930au yn Abyssinia, Manchuria, Rhyfel Cartref Sbaen a’r Rheinland wedi tanseilio nid yn unig hygrededd y corff rhyngwladol – ond hefyd hyder athrawon a disgyblion mewn adnoddau addysgol a gweithgareddau gan y WEAC (roedd yn rhaid i’r WLNU o reidrwydd gymryd rôl ‘ymgyrchu gwleidyddol’ gynyddol yn erbyn cynnydd ffasgiaeth yn y 1930au).
Mor gynnar â 1940, wrth feddwl am sut y gellid symud ‘addysg fyd-eang’ ymlaen y tu hwnt i’r Ail Ryfel Byd, gwnaed y penderfyniad i wahanu gweithgareddau addysgol ac ymgyrchu yn gliriach; ac o 1942 ymlaen ffurfiwyd y WEAC yn WAEWC – Cymdeithas Cymru dros Addysg mewn Dinasyddiaeth y Byd . Roedd hwn yn ‘is-bwyllgor’ o’r WLNU a’r Cyngor Prydeinig dros Addysg mewn Dinasyddiaeth y Byd (CEWC).
Roedd addysgwyr blaenllaw a oedd yn ffurfio Bwrdd WAEWC yn ymwneud â ‘gwasanaeth rhyfel’ ar ran Llywodraethau a Gweinidogion y Cynghreiriaid, i lunio cynigion ar gyfer Sefydliad Addysg Rhyngwladol ar ôl y rhyfel – gan adeiladu ar syniadau a fynegwyd yng Nghynhadledd Gregynog olaf cyn yr Ail Ryfel Byd ar Addysg Ryngwladol ym 1937. Dan Gyfarwyddiaeth y Parch. Gwilym Davies, ymgynghorodd WAEWC yn eang ar gyfansoddiad drafft ar gyfer yr hyn a fyddai yn y pen draw yn UNESCO – Sefydliad Addysg, Gwyddoniaeth a Diwylliant y Cenhedloedd Unedig – a’i ddatblygu.
- ‘Camau a arweiniodd at Sefydlu UNESCO’ Cronoleg Rhagfyr 1940-Rhagfyr 1946.
- Cynigion Drafft ar gyfer Sefydliad Rhyngwladol ar gyfer Addysg , 1945 (Crynodeb i Weinidogion y Cynghreiriaid gan Gwilym Davies)
Yn dilyn dod â’r gelyniaeth i ben, sefydlu UNESCO a phensaernïaeth ehangach y Cenhedloedd Unedig ar ôl yr Ail Ryfel Byd, dychwelodd WAEWC i’w rôl yn cefnogi athrawon ac ysgolion ledled Cymru i archwilio a deall dinasyddiaeth fyd-eang, ochr yn ochr â UNA Cymru (Cymdeithas y Cenhedloedd Unedig) fel olynydd ‘ymgyrchu’ WLNU, a CEWC (cangen addysgol UNA UK).
- Cynnig pontio 1945 o WLNU i UNA a WAEWC, arolwg / adroddiad pontio 1943 gan William Arnold, a chofnod Cyfarfod Cyffredinol Blynyddol Cynhadledd WLNU 1945 (eitem 13).
- Cynllun Ysgoloriaethau Geneva: Arholiadau a Thraethodau Blynyddol WAEWC / UNA Cymru (enghraifft 1945 ac enghraifft 1948 ), lle’r oedd y wobr yn gyfle i fynychu Ysgol Haf ym Mhencadlys y Cenhedloedd Unedig yn Geneva (parhad o gynllun WLNU rhwng y rhyfeloedd).
- Mae Adroddiad Blynyddol UNA Cymru / WAEWC 1954 yn sôn am Gynadleddau Ysgolion a Blwyddyn VI blynyddol, digwyddiadau model UNESCO, Ymgyrch UNICEF a phrosiect Cwpon Rhodd UNESCO rhwng ysgolion yng Nghymru ac India.
1960au-90au: CEWC Cymru
Yn ystod y 1960au-70au, newidiodd WAEWC ei enw i CEWC Cymru. Daeth CEWC yn rhan o wead y system addysg ledled Cymru. Roedd prif weithgareddau’r sefydliad yn cynnwys cefnogi ysgolion gyda deunyddiau cwricwlwm, hyfforddi athrawon, cefnogi ymgysylltiad â materion rhyngwladol a threfnu gweithgareddau ysgolion a oedd yn gysylltiedig â symudiadau byd-eang mawr y cyfnod.
O ddechrau’r 1960au, daeth yr Ymgyrch Rhyddid rhag Newyn (FFHC) yn ffocws cynyddol sylw’r cyhoedd, ynghyd ag ymdrechion dyngarol asiantaethau’r Cenhedloedd Unedig fel UNICEF , Asiantaeth Plant y Cenhedloedd Unedig. Yn ystod y cyfnod hwn, datblygodd CEWC y gweithgaredd ysgolion hynod boblogaidd ‘ Uwchgynadleddau Model y Cenhedloedd Unedig ‘ – profiad arloesol i lawer o blant ysgol uwchradd Cymru. Gellir dod o hyd i adnoddau o’r Uwchgynadleddau Model y Cenhedloedd Unedig hyn yn archifau atig WCIA ac maent wedi’u cynnwys yn ein Casgliad Addysg.
Ym 1973, daeth CEWC Cymru yn un o gyrff cyfansoddol y Ganolfan Gymreig ar gyfer Materion Rhyngwladol (WCIA) newydd ei ffurfio – gan barhau i arwain gwaith ysgolion y Ganolfan ledled Cymru. Erbyn canol y 1970au, roedd WCIA wedi sefydlu Canolfan Wybodaeth y Cenhedloedd Unedig ar gyfer Cymru yn Llyfrgell Teml Heddwch, gyda chefnogaeth Swyddog Gwybodaeth llawn amser a rhan o’i rôl oedd dod o hyd i ddeunyddiau cyfeirio a’u curadu i’w defnyddio gan ysgolion, a aeth ymlaen i gael ei chydnabod yn ffurfiol fel Canolfan Adnoddau Addysg Datblygu (DEC) yn y 1980au.
Yn gynnar yn y 1980au, lansiodd WCIA a CEWC Gymrodoriaeth gyda Sefydliad Addysg Caerdydd i ddatblygu Lefel AO mewn astudiaethau Addysg Datblygu . Yn anffodus, ni wireddwyd hyn erioed ond roedd y cwrs yn barod ac yn barod i fynd.
- Cynadleddau Dosbarth Chwech Sir Drefaldwyn 1963-73
- Adroddiad Lefel AO Cymrodoriaeth Addysg Datblygu 1983-4, gan Alison Heard
1980au – Cwricwlwm CBAC ar Ddatblygiad Byd-eang
Yn y 1980au cyhoeddodd Pwyllgor Addysg ar y Cyd Cymru (CBAC) gwricwlwm yn cynnig TGAU a Lefel AS o’r enw “Datblygiad y Byd”. Canolbwyntiodd y cwricwlwm ar addysgu plant ysgol ynghylch materion byd-eang.
Mae’r casgliad llawn i’w gael yma.
2000au: ADCDF Ôl-Ddatganoli – Addysg ar gyfer Datblygu Cynaliadwy a Dinasyddiaeth Fyd-eang
Gyda chreu pleidlais datganoli ‘Ie dros Gymru’ Cynulliad Cenedlaethol Cymru ym 1997, daeth addysg yn fater i lywodraeth Cymru – gyda’r cyfle i lunio datblygiad cwricwlwm Cymru yn uniongyrchol.
Ym 1997, gyda chreu Adran Datblygu Rhyngwladol (DfID) Llywodraeth y DU, daeth ‘addysg datblygu’ hefyd yn rhan bwysig o bolisi addysgol y DU. Agwedd allweddol ar waith yr Adran Datblygu Rhyngwladol oedd ariannu cefnogaeth i awdurdodau lleol a Chanolfannau Addysg Datblygu (DECs) fel Canolfan Adnoddau Addysg Datblygu Cymru yn y Deml Heddwch, Global Connections ym Mhenfro, a nifer o rai eraill ledled Cymru.
Yn 2005 creodd Llywodraeth Cymru strategaeth i addysgu myfyrwyr am faterion byd-eang a dinasyddiaeth fyd-eang. Yn anffodus, ni ddefnyddiwyd y cwricwlwm erioed mewn ysgolion hyd y gwyddom.
Tua’r adeg hon, cyfunodd Oxfam Cymru, yr RSPB, Cymorth Cristnogol a nifer o sefydliadau anllywodraethol eraill adnoddau i ffurfio Cyfanfyd, Cymdeithas Addysg Datblygu Cymru. O 2000 ymlaen, cydlynodd Cyfanfyd waith eiriolaeth a pholisi i lywio datblygiad addysg fyd-eang Cymru gyda sylfeini cadarn yn ethos ADCDF: Addysg ar gyfer Datblygu Cynaliadwy a Dinasyddiaeth Fyd-eang. Roedd gwaith Cyfanfyd yn cynnwys cefnogi ysgolion i ymateb i ddigwyddiadau mawr y byd fel Tsunami Cefnfor India yn 2004 ac ymgyrchoedd fel Gwneud Hanes ar Dlodi yn 2005.
Ar hyn o bryd mae llyfrgell y deml heddwch yn dal amrywiaeth o archifau sy’n dangos gwaith creadigol ac amrywiol Cyfanfyd. Mae’r archifau’n cynnwys ffyrdd arloesol o addysgu plant am faterion cymdeithasol gan gynnwys DVDs, gemau cardiau, posau, fideos, disgiau hyblyg a chylchgronau. Mae’r materion a gwmpesir yn y deunyddiau hyn yn bynciau pwysig fel newid hinsawdd, argyfyngau ffoaduriaid, islamoffobia a hawliau dynol.
Cwricwlwm CEWC a Dinasyddiaeth Fyd-eang
Drwy gydol y cyfnod hwn, parhaodd CEWC i arwain gwaith ysgolion, yn enwedig hwyluso cyfranogiad ym Mhencampwriaethau Dadlau’r Byd. Cynhaliwyd hyn ddwywaith yng Nghymru – ym 1998 a 2006.
Creodd CEWC ddau ddarn allweddol o gwricwlwm hefyd; Athroniaeth i Blant (P4C) a Dinasyddiaeth heddiw. Mae P4C yn ddull ystafell ddosbarth uchel ei barch sy’n helpu i wella sgiliau meddwl beirniadol disgyblion a’u gallu i weithio’n gydweithredol. Mae’n meithrin awyrgylch o drafodaeth agored a chreadigol ymhlith disgyblion o bob oed, ac mae ei lwyddiant wedi’i nodi mewn llawer o adroddiadau arolygu ysgolion ac astudiaethau academaidd.
Dyfeisiwyd y dull P4C yn wreiddiol fel rhaglen ar gyfer plant 6-16 oed gan yr Athro Matthew Lipman yn yr Unol Daleithiau. Gellir dod o hyd i grynodeb defnyddiol o’i hanes a’i effeithiolrwydd yn www.sapere.org.uk .
Roedd gan CEWC gynlluniau hefyd i gyflwyno cwricwlwm addysg seiliedig ar ddinasyddiaeth o’r enw “Dinasyddiaeth Heddiw”. Canolbwyntiodd hyn ar addysgu plant a phobl ifanc am faterion dinasyddiaeth fyd-eang ledled y byd gan gynnwys hawliau dynol, newid hinsawdd a thlodi. Canolbwyntiodd y cwricwlwm ar gyflwyno cynnwys ynghylch dinasyddiaeth fyd-eang a rhoddodd le i blant ofyn cwestiynau ac i ddysgu am bwnc pwysig nad yw’n cael ei ddysgu’n ffurfiol ar hyn o bryd fel rhan o’r cwricwlwm cenedlaethol. Mae adnoddau yn y WCIA yn cynnwys taflenni gwaith, syniadau cynllunio dosbarth a fideos i gynorthwyo dysgu. Fodd bynnag, yn dilyn cwymp ariannol 2008 a’r newidiadau llywodraeth dilynol, gostyngodd adnoddau addysg datblygu yn sylweddol gyda bron pob darpariaeth DECs ac awdurdodau lleol yn cael ei thorri erbyn 2014.
Casgliad Addysg WCIA
Mae’r casgliad hwn yn arddangos 100 mlynedd o archifau a redir gan y WCIA a’i nod yw arddangos cynrychiolaeth o archifau Cyfanfyd, CEWC a WEAC, gan ddangos ei ystod eang ac amrywiol o waith ym maes addysg.
Mae llawer o’r dogfennau wedi’u lleoli yn yr atig yn Nheml Heddwch. Mae’r llyfrgell yn dal ystod eang o adnoddau gan Cyfanfyd a CEWC yn benodol. Mae hyn yn cynnwys ystod amrywiol o fformatau megis taflenni, ffotograffau, dogfennau, ceisiadau am grantiau, gemau addysgol, adnoddau cwricwlwm ac addysgu.
Mae uchafbwyntiau penodol o’r casgliad yn cynnwys cwricwlwm ar gyfer dosbarth dinasyddiaeth fyd-eang a ysgrifennwyd gan CEWC, ffolder addysgol a fideo am ddinasyddiaeth fyd-eang a ysgrifennwyd gan Comic Relief, adnoddau o gynadleddau Model y Cenhedloedd Unedig CEWC a gemau cardiau dinasyddiaeth addysgol.
Casgliadau Llyfrgell y Deml
Mae’r Deml yn gartref i gasgliad mawr o adnoddau addysgol yn y llyfrgell a’r atig sy’n cynnwys archifau o CEWC, Cyfanfyd, elusennau eraill a llywodraeth Cymru.
Canolfan Adnoddau DEC – Adnoddau ysgolion a deunyddiau dysgu 1980au-90au – cypyrddau 24-25
Casgliad Cyfanfyd
Casgliad Archifau
